Edward Carson

Edward Carson, dubliński adwokat i przywódca irlandzkich unionistów, wszedł w wojnę jako człowiek, który kilka tygodni wcześniej stał na czele zbrojnego ruchu oporu przeciw własnemu rządowi. Ochotnicy z Ulsteru, których zorganizował do walki z autonomią Irlandii, stali się w 1914 roku 36 Dywizją Ulsterską armii brytyjskiej. Sam Carson był kolejno prokuratorem generalnym w rządzie koalicyjnym, przywódcą nieformalnej opozycji, jednym z trzech polityków, którzy w grudniu 1916 roku odsunęli od władzy Herberta Henry’ego Asquitha, pierwszym lordem Admiralicji w najczarniejszych miesiącach wojny podwodnej i członkiem Gabinetu Wojennego. Najważniejsza pozostawała dla niego jednak zawsze sprawa Ulsteru, i to ona dwukrotnie wyprowadziła go z rządu.

Przed wojną

Urodził się 9 lutego 1854 roku w Dublinie, w zamożnej rodzinie architekta, wyznania anglikańskiego. Studiował prawo w Kolegium Trójcy Świętej i szybko zyskał sławę jednego z najgroźniejszych adwokatów w Irlandii, mistrza przesłuchań krzyżowych. W 1892 roku został zastępcą prokuratora generalnego Irlandii i posłem z okręgu Uniwersytetu Dublińskiego, który reprezentował aż do 1918 roku. Od 1893 roku praktykował głównie w Londynie. W 1895 roku, jako obrońca markiza Queensberry, przesłuchaniem Oscara Wilde’a rozbił wniesioną przez pisarza sprawę o zniesławienie, co doprowadziło do jego procesu i uwięzienia. W latach 1900–1905 był zastępcą prokuratora generalnego Anglii i Walii.

W 1910 roku stanął na czele irlandzkich unionistów, przeciwników home rule, czyli autonomii Irlandii z parlamentem w Dublinie. Nie był z pochodzenia Ulsterczykiem i chciał ocalić unię dla całej wyspy, ale jego najsilniejszym oparciem okazali się protestanci z północy. 28 września 1912 roku jako pierwszy złożył podpis pod Przymierzem Ulsterskim (Ulster Covenant), którego sygnatariusze przysięgali użyć „wszelkich niezbędnych środków”, by nie dopuścić do autonomii. W styczniu 1913 roku powstały Ochotnicze Siły Ulsteru (Ulster Volunteer Force), a w kwietniu 1914 roku przemycono dla nich przez Larne około 25 tysięcy karabinów kupionych w Niemczech. Unioniści przygotowali też rząd tymczasowy Ulsteru, który miał przejąć władzę w dniu wejścia w życie ustawy. Carson zyskał wierne poparcie przywódcy konserwatystów Andrew Bonara Law. Gdy rokowania nad wyłączeniem części Ulsteru z autonomii utknęły, a w odpowiedzi na zbrojenia unionistów powstali Irlandzcy Ochotnicy, Irlandia latem 1914 roku stała na krawędzi wojny domowej. W lipcu Carson uczestniczył w konferencji w pałacu Buckingham, zwołanej przez króla Jerzego V, która nie przyniosła porozumienia.

Ulsterczycy idą na wojnę

Wybuch wojny w Europie odsunął kryzys. Carson ogłosił, że ochotnicy z Ulsteru będą walczyć za imperium, a we wrześniu 1914 roku uzgodnił z lordem Kitchenerem, że utworzą oni osobną dywizję. Tak powstała 36 Dywizja (Ulsterska), która 1 lipca 1916 roku, w pierwszym dniu bitwy nad Sommą, wdarła się pod Thiepval głęboko w niemieckie linie, a w dwa dni straciła ponad 5 tysięcy ludzi. Jej ofiara stała się dla unionistów dowodem lojalności Ulsteru i argumentem w późniejszym sporze o jego przyszłość. Nie zdołał natomiast zapobiec temu, by we wrześniu 1914 roku ustawa o home rule weszła do zbioru praw, z zawieszeniem jej wykonania do końca wojny i zapowiedzią osobnych rozwiązań dla Ulsteru.

Prokurator generalny i opozycjonista

W maju 1915 roku, gdy powstał rząd koalicyjny Asquitha, Carson został prokuratorem generalnym z miejscem w gabinecie. Wytrwał tam niecałe pięć miesięcy. Jesienią 1915 roku, gdy Bułgaria przystąpiła do wojny, a armia serbska znalazła się w okrążeniu, domagał się natychmiastowej i silnej pomocy dla Serbów. Uznał, że gabinet zawodzi sojusznika, i 19 października odszedł z rządu. Ponieważ w koalicji zasiadały wszystkie wielkie partie, Carson stał się faktycznym przywódcą opozycji w Izbie Gmin, a od początku 1916 roku przewodniczył Unionistycznemu Komitetowi Wojennemu, skupiającemu konserwatywnych posłów spoza rządu. Domagał się energiczniejszego prowadzenia wojny i powszechnego poboru. W maju 1916 roku na prośbę unionistów złożył wniosek w sprawie poboru żonatych mężczyzn.

Po powstaniu wielkanocnym Asquith powierzył Lloydowi George’owi rokowania z Carsonem i przywódcą irlandzkich nacjonalistów Johnem Redmondem. Lloyd George zaproponował natychmiastowe wprowadzenie autonomii z wyłączeniem sześciu hrabstw Ulsteru. Carson, przekonany prywatnymi zapewnieniami, że wyłączenie będzie trwałe, w czerwcu 1916 roku nakłonił Radę Unionistów Ulsterskich do przyjęcia tego planu, choć oznaczało to porzucenie unionistów z pozostałych trzech hrabstw prowincji i z południa wyspy. Redmond był natomiast przekonany, że wyłączenie ma być tymczasowe. Plan upadł w lipcu wobec sprzeciwu konserwatywnych ministrów, a obie strony czuły się oszukane.

Grudniowy przewrót

Jesienią 1916 roku Carson był najostrzejszym krytykiem rządu. 8 listopada w debacie o sprzedaży przejętych niemieckich firm w Nigerii zaatakował ministra kolonii Bonara Law i zgromadził za sobą dużą część konserwatywnych posłów. Ten pokaz siły przekonał Lawa, że musi działać. 20 listopada Carson, Law i Lloyd George spotkali się w hotelu Hyde Park i uzgodnili, że wojną powinna kierować mała rada z Lloydem George’em na czele. W odróżnieniu od Lawa Carson chciał pozbyć się Asquitha w ogóle. Pomagał też redaktorowi „The Timesa” Geoffreyowi Dawsonowi przy artykule z 4 grudnia, który ośmieszył premiera i przyczynił się do zerwania kompromisu. 5 grudnia Asquith podał się do dymisji.

Pierwszy lord Admiralicji

Lloyd George chciał widzieć Carsona w Gabinecie Wojennym, ale sprzeciwili się temu konserwatywni ministrowie i w grudniu 1916 roku Carson objął Admiralicję w nowym rządzie. Nie miał doświadczenia w kierowaniu wielkim urzędem i postanowił zaufać fachowcom. Pierwszym lordem morskim był od kilku dni admirał John Jellicoe, a Carson zapowiadał, że dopóki kieruje Admiralicją, marynarze będą mieli wolną rękę. Bronił admirałów przed politykami i prasą, a w Izbie Gmin odpowiadał za straty, na przykład po nocnym ostrzale Margate i Broadstairs w lutym 1917 roku.

Jego kadencja przypadła na początek nieograniczonej wojny podwodnej. Od lutego 1917 roku straty statków gwałtownie rosły, a w kwietniu osiągnęły rekordowy poziom. Admiralicja długo odrzucała konwoje jako zbyt ryzykowne i dopiero pod naciskiem premiera, części młodszych oficerów i po przystąpieniu do wojny Stanów Zjednoczonych zaczęła je wiosną 1917 roku wprowadzać. Carson poparł tę zmianę, gdy jego admirałowie się do niej przekonali, ale Lloyd George uznał, że zabrakło mu inicjatywy. Marszałek Douglas Haig uważał go za złego administratora. W lipcu 1917 roku premier przeniósł go do Gabinetu Wojennego, a Admiralicję oddał Ericowi Geddesowi. Carson przyjął awans, ale poczuł się dotknięty. Gdy w grudniu Geddes odwołał Jellicoe, publicznie bronił admirała.

Gabinet Wojenny i drugie odejście

Jako minister bez teki Carson nadzorował w drugiej połowie 1917 roku brytyjską propagandę, z której wkrótce wyrosło Ministerstwo Informacji. Należał do przeciwników udziału brytyjskich socjalistów w konferencji sztokholmskiej i sceptycznie oceniał plany ligi narodów, przypominając, że wszystkie mocarstwa gwarantowały neutralność Belgii, a gwarancja ta zawiodła.

Tymczasem w Dublinie obradowała Konwencja Irlandzka, zwołana przez Lloyda George’a w 1917 roku, by Irlandczycy sami uzgodnili przyszły ustrój wyspy. Gdy zaczęło się zanosić na kompromis obejmujący całą Irlandię, za którym opowiadała się część unionistów z południa wyspy, Carson uznał, że jego zobowiązania wobec Ulsteru nie pozwalają mu uczestniczyć w takich decyzjach. W liście do premiera pisał, że gabinet powinien rozstrzygać sprawy irlandzkie bez niego, i w styczniu 1918 roku odszedł z rządu. Pozostał jednak lojalny wobec Lloyda George’a. Podczas debaty o liście generała Maurice’a 9 maja 1918 roku przekonywał posłów, że lepiej poprzeć rząd, niż go obalić.

Po wojnie

W wyborach w grudniu 1918 roku Carson zamienił okręg dubliński na belfaski okręg Duncairn. Gdy w 1920 roku rząd przedstawił ustawę o podziale Irlandii, doradził unionistom przyjęcie autonomii dla sześciu hrabstw, czyli rozwiązania, które kiedyś odrzucał. Tak powstała Irlandia Północna. W lutym 1921 roku oddał przywództwo partii Jamesowi Craigowi, który został pierwszym premierem nowej prowincji, a sam został sędzią najwyższego sądu apelacyjnego w Izbie Lordów jako baron Carson. W grudniu 1921 roku gwałtownie zaatakował traktat angielsko-irlandzki, mówiąc, że on sam, Ulster i Irlandia byli tylko marionetkami w grze konserwatystów o władzę. W 1929 roku przeszedł w stan spoczynku. Zmarł 22 października 1935 roku w swoim domu Cleve Court w hrabstwie Kent. Po państwowym pogrzebie spoczął w katedrze św. Anny w Belfaście, jako jedyna osoba tam pochowana.

Ocena

Carson pozostaje jedną z najbardziej spornych postaci w historii Irlandii. Dla unionistów jest ojcem założycielem Irlandii Północnej i obrońcą prawa protestantów do pozostania w Zjednoczonym Królestwie. Dla nacjonalistów jest człowiekiem, który przed 1914 rokiem pierwszy wprowadził do irlandzkiej polityki uzbrojone formacje i groźbę przemocy, przez co pośrednio przygotował grunt pod powstanie wielkanocne i podział wyspy. Jego biograf Geoffrey Lewis nazwał go „człowiekiem, który podzielił Irlandię”, choć zarazem podkreślał, że sam Carson podziału nie chciał i do końca życia uważał się za Irlandczyka.

Jego wojenną karierę historycy oceniają powściągliwie. W latach 1915–1916 był jednym z najbardziej wpływowych ludzi w Izbie Gmin i odegrał wielką rolę w obaleniu Asquitha. Jako szef Admiralicji okazał się jednak mało skutecznym administratorem, zbyt pasywnym wobec admirałów w chwili, gdy wojna podwodna zagrażała Wielkiej Brytanii. Część badaczy zwraca uwagę, że jego zaufanie do fachowców i lojalność wobec Jellicoe miały też dobre strony. Zgodnie podkreślają natomiast, że w 1918 roku Carson był już raczej na obrzeżach brytyjskiej polityki niż w jej centrum, a jego pozycję w historii wyznaczyła sprawa Ulsteru, nie wojna.