Upadek Tarnopola i Stanisławowa

Brytyjska chronologia wojny notuje pod 24 lipca 1917 roku odzyskanie przez państwa centralne dwóch największych miast Galicji Wschodniej po Lwowie: Stanisławowa i Tarnopola. Według austriackiej historii oficjalnej tego dnia do opuszczonego przez Rosjan Stanisławowa weszła austro-węgierska 16 Dywizja Piechoty. Tarnopol padł dzień później: rano 25 lipca (12 lipca według kalendarza juliańskiego) zajęła go pruska 1 Dywizja Piechoty Gwardii, którą dowodził syn cesarza Wilhelma II, książę Eitel Friedrich Pruski. Część rosyjskich opracowań pisze, że Rosjanie opuścili Tarnopol już 24 lipca. Oba miasta straciła armia, która od 19 lipca cofała się w nieładzie przed niemieckim kontruderzeniem spod Złoczowa.

Stanisławów

Stanisławów zmieniał właściciela już szósty raz w tej wojnie. Ostatnio Rosjanie zdobyli go w sierpniu 1916 roku, w czasie ofensywy Brusiłowa. W lipcu 1917 roku miasto leżało tuż za frontem rosyjskiej 8 Armii, która na początku miesiąca przełamała pozycje austriackie na zachód od niego i doszła aż za Kałusz. Gdy na północ od Dniestru załamał się front 11 i 7 Armii, 8 Armii groziło odcięcie. 23 lipca zaczęła się cofać. Austro-węgierska 3 Armia ruszyła za nią, tego samego dnia przekroczyła Łomnicę, a niemiecka 83 Dywizja Piechoty odzyskała Halicz. Wieczorem Austriacy stali już na dawnych pozycjach nad Bystrzycą Sołotwińską, tuż przed miastem.

Od kilku dni po Stanisławowie grasowali rosyjscy maruderzy, którzy rabowali sklepy i domy. Według polskich relacji mieszkańców i magazyny wojskowe chronił przed nimi od 21 lipca polski 1 Pułk Ułanów, rozwinięty zaledwie kilka dni wcześniej z polskiego dywizjonu jazdy w armii rosyjskiej. 24 lipca po południu pułk pułkownika Bolesława Mościckiego, liczący około 400 szabel i bez ani jednego karabinu maszynowego, dostał rozkaz powstrzymania niemieckiej piechoty, która podchodziła pod miasto, i osłonięcia odwrót rosyjskiej dywizji. Pod wsią Krechowce ułani przez kilka godzin szarżowali konno i walczyli pieszo. Według meldunku Mościckiego pułk stracił jednego oficera i 31 ułanów zabitych oraz 46 rannych. Nowy dowódca Frontu Południowo-Zachodniego, generał Ławr Korniłow, podziękował mu telegraficznie, a pułk zaczęto nazywać krechowieckim. Napis „Krechowce 24 VII 1917” znalazł się później na jednej z tablic Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie.

Tarnopol

Tarnopol był w rękach rosyjskich od sierpnia 1914 roku. W czasie okupacji był siedzibą rosyjskiej guberni, a we wrześniu 1915 roku bitwa pod Tarnopolem zatrzymała tu ofensywę państw centralnych. Teraz miasto znalazło się na drodze głównego niemieckiego uderzenia. Już 20 lipca niemieckie samoloty bombardowały i ostrzeliwały z karabinów maszynowych kolumny wojsk i wozów, które zatkały jego ulice. 23 lipca niemiecka gwardia doszła do wzgórz na zachód od Tarnopola, ale przed miastem nowy dowódca 11 Armii, generał Piotr Bałujew, utrzymywał jeszcze silny przyczółek. Bronił go I Korpus Gwardii. Generał Arnold von Winckler, dowódca niemieckiej grupy uderzeniowej, postanowił przygotować na niego planowy atak. Nie był potrzebny. 24 lipca niemiecki korpus generała Albrechta von Berrera przeszedł Seret na południe od miasta, a 25 lipca niemiecka 6 Dywizja Piechoty zepchnęła z wzgórz na południowy wschód od Tarnopola rosyjski V Korpus i walczącą u jego boku Czechosłowacką Brygadę Strzelców. Gdy gwardziści w przyczółku zobaczyli, że sąsiedzi się cofają, opuścili stanowiska. Pruska gwardia weszła do miasta przed południem. Następnego dnia, w obecności przybyłego na front cesarza Wilhelma II, zajęła wzgórza na północ od Tarnopola.

Najwięcej wycierpieli mieszkańcy: Polacy, Żydzi i Ukraińcy. Cofający się rosyjscy żołnierze rabowali Tarnopol, a część miasta, w tym zamek, spłonęła. Ukraińscy historycy piszą o grabieżach, przemocy i pogromach. Korniłow ogłosił w rozkazie, że gdy dowódca 11 Armii zameldował mu, iż żołnierze przy ewakuacji Tarnopola grabią mienie, gwałcą kobiety i zabijają mieszkańców, kazał rozstrzeliwać takich ludzi bez sądu. 22 lipca (9 lipca st. st.) na miejscu przestępstw rozstrzelano 14 żołnierzy. 25 lipca, w dniu upadku Tarnopola, Rząd Tymczasowy przywrócił na froncie karę śmierci.

Utrata obu miast oznaczała, że wszystkie zdobycze ofensywy Brusiłowa i letniego natarcia z 1917 roku przepadły. Nad Dniestrem i w Karpatach Rosjanie cofali się dalej, ku granicy nad Zbruczem i ku Bukowinie.