Pehr Evind Svinhufvud

Pehr Evind Svinhufvud, przez rodaków nazywany „Ukko-Pekka”, czyli Stary Piotr, przez całe życie walczył z rosyjskim panowaniem nad Finlandią i w czasie wielkiej wojny zapłacił za to zesłaniem na Syberię. Po rewolucji 1917 roku stanął na czele fińskiego rządu, przedstawił parlamentowi deklarację niepodległości i musiał osobiście prosić o jej uznanie Lenina. W wojnie domowej 1918 roku był przywódcą „białego” rządu, a od maja do grudnia regentem kraju. To on i jego ministrowie oparli niepodległą Finlandię na Niemczech, licząc, że niemiecka gwarancja obroni ją przed Rosją. Klęska Rzeszy w listopadzie 1918 roku zakończyła tę politykę i jego regencję. Finlandia nie wypowiedziała wojny Entencie, ale w 1918 roku była w praktyce niemieckim satelitą.

Przed wojną

Urodził się 15 grudnia 1861 roku w majątku Rapola w Sääksmäki w południowej Finlandii, w szwedzkojęzycznej rodzinie szlacheckiej. Ojciec, kapitan statku, utonął, gdy chłopiec miał dwa lata, i wychowała go w Helsinkach matka. Studiował historię, a potem prawo na uniwersytecie w Helsinkach i został sędzią. Choć w domu mówiono po szwedzku, opowiadał się za prawami języka fińskiego.

Polityczny charakter nadały mu lata rusyfikacji po 1899 roku. Należał do „konstytucjonalistów”, którzy bronili autonomii Wielkiego Księstwa przez prawny, bierny opór. W 1903 roku usunięto go z sądu apelacyjnego w Turku, bo nie chciał wycofać oskarżenia przeciw rosyjskiemu gubernatorowi. Po reformie 1906 roku zasiadał w nowym jednoizbowym parlamencie, Eduskuncie, z ramienia partii Młodofinów i w latach 1907–1912 kilkakrotnie był jej przewodniczącym, także głosami socjaldemokratów, którzy cenili jego nieprzejednanie wobec Petersburga. Jego mowy przy otwieraniu kolejnych sesji tak drażniły władze, że cesarz kilka razy rozwiązywał parlament. Od 1908 roku był sędzią okręgowym w Lappee w południowo-wschodniej Finlandii i mieszkał w majątku Kotkaniemi w Luumäki. Do tej pracy wrócił, gdy przestał przewodniczyć parlamentowi.

Zesłanie

Wojna nie zatrzymała rusyfikacji. Jesienią 1914 roku Svinhufvud odmówił uznania Rosjanina Konstantina Kazanskiego za prokuratora fińskiego senatu, bo uważał tę nominację za niezgodną z fińskim prawem. 13 listopada generał-gubernator Franz Albert Seyn usunął go z urzędu, a ponieważ Svinhufvud nie chciał ustąpić, 25 listopada został aresztowany i zesłany na Syberię, w okolice Tomska. Spędził tam ponad dwa lata. Mógł pisać listy, a żona odwiedziła go na zesłaniu. W kraju stał się symbolem oporu.

W tym czasie część młodych Finów szukała innej drogi. Od 1915 roku blisko dwa tysiące ochotników wyjechało potajemnie do Niemiec, gdzie wyszkolono ich w osobnym batalionie strzelców, jegrów, z myślą o przyszłej walce o niepodległość. Związki Svinhufvuda z tym ruchem nie były bezpośrednie, bo przebywał na zesłaniu, ale jego późniejsza polityka wyrosła z tego samego przekonania: że wolność Finlandii można zdobyć przy pomocy Niemiec.

Niepodległość

Po rewolucji lutowej w marcu 1917 roku Svinhufvud wrócił do kraju i został powitany jak bohater. Został prokuratorem senatu, czyli objął ten sam urząd, którego nie chciał oddać Kazanskiemu. Po przewrocie bolszewickim partie mieszczańskie powierzyły mu władzę. 27 listopada 1917 roku stanął na czele nowego senatu, czyli rządu, złożonego wyłącznie z polityków mieszczańskich. Jego głównym zadaniem było jak najszybsze oderwanie kraju od Rosji bez rozmów z bolszewikami, których nie uważał za prawowity rząd.

4 grudnia przedstawił Eduskuncie deklarację „Do narodu fińskiego” i projekt konstytucji republikańskiej, a 6 grudnia parlament głosami mieszczańskiej większości, 100 do 88, przyjął niepodległość. Svinhufvud chciał ją uzyskać bez udziału Piotrogrodu, ale żadne państwo nie chciało uznać Finlandii przed jej dawną metropolią, a Niemcy, które rokowały już z bolszewikami w Brześciu, radziły zwrócić się do Rady Komisarzy Ludowych. Pod koniec grudnia Svinhufvud pojechał więc z delegacją do Piotrogrodu. 31 grudnia, kilka minut przed północą, rząd radziecki postanowił uznać niepodległość Finlandii, a dawny zesłaniec musiał osobiście podziękować Leninowi w Smolnym. 4 stycznia 1918 roku decyzję zatwierdził centralny komitet wykonawczy rad, a tego samego dnia uznały Finlandię Francja, Szwecja i Niemcy.

Wojna domowa

W kraju bez armii i policji, w którym stały wciąż dziesiątki tysięcy żołnierzy rosyjskich, a obie strony sporu politycznego miały uzbrojone straże, senat Svinhufvuda postawił na siłę. 12 stycznia 1918 roku parlament upoważnił go do stworzenia „silnej władzy porządkowej”, w połowie miesiąca kierowanie sprawami wojskowymi powierzono generałowi Carlowi Gustafowi Mannerheimowi, a 25 stycznia senat ogłosił mieszczańskie straże obywatelskie wojskiem rządowym. Lewica uznała to za zapowiedź rozprawy z ruchem robotniczym. W nocy z 27 na 28 stycznia czerwoni opanowali Helsinki i zaczęła się wojna domowa.

Część senatorów zdążyła wyjechać do Vaasy, która stała się stolicą białej Finlandii. Svinhufvud przez kilka tygodni ukrywał się w Helsinkach. Na początku marca biali przejęli lodołamacz „Tarmo” i wywieźli go nim przez lody do zajętego właśnie przez Niemców Tallinna, a stamtąd przez Niemcy i Szwecję dotarł do Vaasy, gdzie objął przewodnictwo senatu. Najważniejsze decyzje zapadły w czasie jego podróży. Wysłannicy senatu w Berlinie poprosili o pomoc wojskową, a 7 marca podpisali z Niemcami traktat pokojowy z umową handlową i tajnymi zobowiązaniami, które mocno uzależniły kraj od Rzeszy. Svinhufvud tę orientację w pełni popierał. Uważał, że tylko silne Niemcy mogą zagwarantować Finlandii bezpieczeństwo wobec Rosji, jakakolwiek by ona była. W kwietniu niemiecka Dywizja Bałtycka generała Rüdigera von der Goltza wylądowała w Hanko i zajęła Helsinki, a 13 kwietnia rząd ogłosił, że Niemcy przybyli na jego prośbę. W połowie maja wojna się skończyła.

Regent

18 maja 1918 roku okrojony parlament, z którego zniknęła niemal cała lewica, powierzył Svinhufvudowi najwyższą władzę jako regentowi. Pod koniec maja na czele senatu stanął Juho Paasikivi. Mannerheim, który nie godził się na podporządkowanie armii niemieckim oficerom, ustąpił, a najważniejszym doradcą rządu w sprawach wojskowych został von der Goltz. Finlandia podpisała traktaty z Austro-Węgrami i Turcją, a rząd zabiegał o przyłączenie Karelii Wschodniej. Svinhufvud, z przekonań raczej republikanin, poparł z powodów politycznych projekt monarchii z niemieckim księciem na tronie. Uważał, że król spokrewniony z cesarzem najmocniej zwiąże Rzeszę z obroną Finlandii. 9 października parlament wybrał na króla Fryderyka Karola Heskiego, szwagra Wilhelma II.

Najcięższym dziedzictwem regencji były obozy, w których po wojnie siedziało około 76 tysięcy czerwonych. Z głodu i chorób zmarło w nich latem 1918 roku blisko 12 tysięcy ludzi, a specjalne sądy rozpatrywały dziesiątki tysięcy spraw. Jesienią Svinhufvud podpisał amnestie. 30 października ułaskawił czerwonych skazanych na kary do czterech lat, a ponad 30 tysięcy więźniów wyszło warunkowo na wolność. Amnestia z 7 grudnia objęła skazanych na kary do sześciu lat, a zarazem uwolniła od odpowiedzialności białych, którzy w czasie wojny i po niej dopuścili się bezprawnych egzekucji.

Klęska Niemiec przekreśliła całą jego politykę. Ententa nie zamierzała uznawać państwa rządzonego przez niemieckiego księcia i ludzi kojarzonych z Berlinem. Pod koniec listopada rząd Paasikiviego ustąpił, a według fińskiego historyka Seppo Tiihonena już 17 listopada Svinhufvud wysłał Mannerheimowi telegram z prośbą rządu o objęcie urzędu regenta. Sam ustąpił w grudniu (źródła podają 10 albo 12 grudnia), a 12 grudnia parlament wybrał Mannerheima. Kilka dni później ostatni Niemcy opuścili Finlandię.

Po wojnie

Przez kilka lat zajmował się bankowością i przegrał wybory prezydenckie w 1925 roku. Wrócił do polityki w 1930 roku jako premier, w czasie nacjonalistycznego ruchu Lapua, a w 1931 roku parlament wybrał go na prezydenta przewagą dwóch głosów. W 1932 roku przemówieniem radiowym przyczynił się do stłumienia buntu ludzi ruchu Lapua w Mäntsälä. W 1937 roku przegrał wybory, bo przeciw niemu głosowali socjaldemokraci, których nie dopuścił do rządu. Zmarł 29 lutego 1944 roku w swoim majątku w Luumäki.

Ocena

Dla fińskiej prawicy i dla wielu Finów był „ojcem niepodległości”: człowiekiem, który przetrwał zesłanie, odczytał deklarację niepodległości i przeprowadził państwo przez 1918 rok. Historycy przyznają mu nieprzejednanie i osobistą odwagę, ale wskazują też na jego ograniczenia. Postawienie w styczniu 1918 roku na siłę zamiast porozumienia z umiarkowaną lewicą przyspieszyło wojnę domową, choć jej przyczyny sięgały dużo głębiej. Związanie kraju z Niemcami było w 1918 roku zrozumiałe, bo tylko one realnie pomogły białym, ale okazało się ryzykowną grą na przegraną kartę i omal nie kosztowało Finlandii uznania przez zwycięskie mocarstwa. Lewica pamiętała mu obozy i jednostronne amnestie, a w latach trzydziestych zarazem zawdzięczała mu przeciwstawienie się ruchowi Lapua. Jego późniejsze poparcie dla współpracy z Niemcami w drugiej wojnie światowej sprawiło, że po 1944 roku jego pamięć na długo przybladła.