Billy Hughes

William Morris Hughes, zwany Billym, był premierem Australii przez większość wielkiej wojny i jedną z najbarwniejszych postaci polityki imperium. Drobny, niemal głuchy, porywczy i obdarzony ciętym językiem, przeszedł drogę od robotnika portowego i działacza związkowego do męża stanu, który przy stole konferencji pokojowej kłócił się z prezydentem Stanów Zjednoczonych. W czasie wojny dwukrotnie próbował wprowadzić pobór do służby za granicą i dwukrotnie przegrał w głosowaniu powszechnym, a przy okazji rozbił Australijską Partię Pracy, której był jednym z założycieli. Żołnierze nazywali go „Małym Diggerem”, a ruch robotniczy do dziś uważa go za zdrajcę.

Przed wojną

Urodził się 25 września 1862 roku w londyńskiej dzielnicy Pimlico, w rodzinie walijskiej. Ojciec był stolarzem w Pałacu Westminsterskim. Po śmierci matki chłopiec dorastał u krewnych w Llandudno w Walii i do końca życia był dumny ze swojego walijskiego pochodzenia. W Londynie uczył się, a potem pomagał w szkole jako młodszy nauczyciel. W 1884 roku wyemigrował do Queensland, gdzie, jak sam opowiadał, imał się wielu zajęć, od zbierania owoców po pędzenie bydła. Biografowie traktują te opowieści ostrożnie. Przy przyjeździe podał zresztą fałszywy rok urodzenia, co wyszło na jaw dopiero po jego śmierci.

W Sydney prowadził mały sklep, a pod koniec lat 90. XIX wieku zajął się organizowaniem robotników portowych. Został sekretarzem ich związku i jednym z najskuteczniejszych przywódców związkowych w Australii. W 1894 roku wszedł do parlamentu Nowej Południowej Walii, a w 1901 roku do pierwszego parlamentu federalnego. Wieczorami studiował prawo i został adwokatem. W rządach Andrew Fishera był prokuratorem generalnym, czyli ministrem sprawiedliwości, i jedynym prawnikiem w gabinecie. Od 1907 roku był wiceprzewodniczącym Partii Pracy. Należał do gorących zwolenników polityki Białej Australii, która zamykała kraj przed imigracją z Azji.

Prokurator generalny i premier

We wrześniu 1914 roku, po zwycięstwie Partii Pracy w wyborach, Hughes ponownie został prokuratorem generalnym. Przygotował ustawę o środkach ostrożności w czasie wojny (War Precautions Act), która dawała rządowi szerokie uprawnienia, w tym do cenzury i internowania. Zajął się też zerwaniem przedwojennych kontraktów, które oddawały australijskie rudy metali, zwłaszcza cynku, w ręce niemieckich firm, i zorganizował ich sprzedaż w imperium. 27 października 1915 roku, gdy zmęczony i chory Fisher ustąpił, Hughes został premierem.

Na początku 1916 roku popłynął do Wielkiej Brytanii. W serii płomiennych przemówień wzywał do jedności imperium i do bezwzględnej wojny gospodarczej z Niemcami, także po zawarciu pokoju. Przemówienia wydano w formie książki, która stała się bestsellerem. W czerwcu w Paryżu reprezentował Australię na konferencji gospodarczej sprzymierzonych, gdzie zgłaszał najdalej idące propozycje. Kupił też w Londynie kilkanaście statków, z których powstała państwowa linia żeglugowa, by zapewnić wywóz australijskiej wełny i pszenicy. Odwiedził żołnierzy we Francji. Z Asquithem się nie rozumiał. Lloyd George pisał później, że obaj byli zupełnie odmiennymi typami ludzi i rozmowy nie sprawiały przyjemności żadnemu z nich.

Pobór i rozłam

Latem 1916 roku dywizje australijskie straciły nad Sommą, zwłaszcza w walkach o grzbiet Pozières, dziesiątki tysięcy ludzi, a ochotników nie wystarczało na uzupełnienia. Dowódcy Australijskich Sił Imperialnych przekonali Hughesa, że bez poboru do służby za granicą nie da się utrzymać pięciu dywizji. Partia Pracy była podzielona, a senat nie dawał gwarancji uchwalenia ustawy, więc pod koniec sierpnia premier zapowiedział głosowanie powszechne. Kampania podzieliła kraj: przeciw poborowi wystąpiła większość związków zawodowych, wielu katolików pochodzenia irlandzkiego, wzburzonych stłumieniem powstania wielkanocnego, i znaczna część partii. We wrześniu władze Partii Pracy w Nowej Południowej Walii wykluczyły Hughesa z partii. 28 października 1916 roku pobór przegrał niewielką różnicą: przeciw głosowało 1 160 033 osób, za 1 087 557.

14 listopada, gdy klub parlamentarny zbierał się, by odebrać mu przywództwo, Hughes wyszedł z sali z dwudziestoma kilkoma zwolennikami. Mówił później, że to nie on opuścił partię, tylko partia jego. Rządził dalej jako przywódca mniejszościowej Narodowej Partii Pracy, a w lutym 1917 roku utworzył z liberałami Josepha Cooka rząd wojenny i nową Partię Nacjonalistyczną. W maju 1917 roku nacjonaliści wygrali wybory w obu izbach, a Hughes zdobył mandat w Bendigo. Z powodu kampanii wyborczej nie pojechał wiosną na pierwsze posiedzenia Imperialnego Gabinetu Wojennego. Wcześniej, w lutym 1917 roku, zgodził się, by Wielka Brytania obiecała Japonii poparcie dla jej roszczeń do niemieckich wysp na północ od równika.

Obiecał, że nie wróci do sprawy poboru, chyba że losy wojny odwrócą się na niekorzyść sprzymierzonych. W listopadzie 1917 roku uznał, że ten warunek się spełnił, i ogłosił drugie głosowanie. Kampania była jeszcze bardziej zaciekła. Hughes z oddziałem żołnierzy skonfiskował w Brisbane stenogramy przemówień przeciwników poboru z parlamentu Queenslandu, a po incydencie w Warwick, gdzie trafiono go jajkiem, utworzył policję federalną. 20 grudnia pobór przegrał wyraźniej niż rok wcześniej. Hughes, który zapowiadał, że bez poboru nie będzie rządził, złożył w styczniu 1918 roku dymisję, ale gubernator generalny nie znalazł nikogo innego i powierzył mu ponownie tworzenie rządu. Do końca wojny Australia nie wprowadziła poboru do służby za granicą, a jej żołnierze walczyli wyłącznie jako ochotnicy.

1918: Londyn i front

Wiosną 1918 roku Hughes popłynął przez Stany Zjednoczone do Londynu i w czerwcu zasiadł w Imperialnym Gabinecie Wojennym. Dbał tam o australijskie interesy na Pacyfiku i domagał się, by po wojnie zatrzymać zdobytą niemiecką Nową Gwineę. 2 lipca, w drodze na posiedzenie Najwyższej Rady Wojennej, odwiedził żołnierzy przygotowujących się do bitwy pod Hamel. Dowodzący korpusem australijskim generał John Monash zrobił na nim duże wrażenie, choć w kraju i wśród niektórych korespondentów wojennych krytykowano jego nominację. Hughes ostatecznie poparł Monasha. Jesienią, gdy ochotników było coraz mniej, a dywizje topniały, premier naciskał na Brytyjczyków, by po walkach o linię Beaurevoir wycofali cały korpus na odpoczynek, co nastąpiło na początku października. Nalegał też, by Australię pytano o zdanie w sprawie warunków rozejmu, i ostro protestował, gdy sprzymierzeni przyjęli czternaście punktów prezydenta Woodrowa Wilsona bez konsultacji z dominiami.

Konferencja pokojowa

W Paryżu Hughes, razem z kanadyjskim premierem Robertem Bordenem, wywalczył dla dominiów osobne miejsca na konferencji i prawo do podpisania traktatu. Domagał się aneksji Nowej Gwinei i ostro starł się z Wilsonem, który chciał oddać dawne kolonie niemieckie pod nadzór Ligi Narodów. Według relacji Lloyda George’a, gdy prezydent zapytał, czy Australia gotowa jest przeciwstawić się prośbie całego cywilizowanego świata, Hughes odparł, że mniej więcej tak. Kompromisem stały się mandaty klasy C, które w praktyce pozwalały zarządzać terytorium jak częścią własnego kraju. Hughes zasiadał w komisji do spraw odszkodowań i żądał od Niemiec ogromnych sum. Najtrwalszy ślad zostawił jednak jego sprzeciw wobec japońskiej propozycji wpisania do statutu Ligi Narodów zasady równości ras, której Hughes obawiał się jako zagrożenia dla polityki Białej Australii. Propozycja upadła, co Japończycy przyjęli z urazą. 28 czerwca 1919 roku Hughes podpisał traktat wersalski, pierwszy traktat międzynarodowy podpisany przez Australię.

Po wojnie

W kraju przyjęto go jak zwycięzcę, a w grudniu 1919 roku nacjonaliści wygrali wybory. Jego pozycja szybko słabła: konserwatywni sojusznicy nie ufali dawnemu socjaliście, a nowa Partia Wiejska nie chciała z nim współrządzić. W lutym 1923 roku musiał ustąpić miejsca Stanleyowi Bruce’owi. Pozostał w parlamencie jeszcze prawie trzydzieści lat, zmieniając kilkakrotnie barwy partyjne, a w latach 30. i na początku II wojny światowej znów był ministrem. Zmarł 28 października 1952 roku w swoim domu w Lindfield w Sydney, jako poseł z ponad pięćdziesięcioletnim stażem w parlamencie federalnym.

Ocena

Hughes pozostaje jedną z najbardziej spornych postaci w historii Australii. Dla zwolenników był energicznym przywódcą wojennym, który zapewnił krajowi uznanie w imperium i na arenie międzynarodowej, a w Paryżu w pojedynkę wywalczył to, co dla Australii najważniejsze. Australijski historyk Ernest Scott pisał, że Hughes, choć nie uzyskał wszystkiego, osiągnął sprawy żywotne dla bytu kraju. Joan Beaumont zauważa, że w późniejszej historiografii stał się wręcz bohaterem ludowym dzięki swojej stanowczości na konferencji pokojowej.

Krytycy wskazują, że kampanie o pobór, prowadzone z użyciem cenzury, nacisku na przeciwników i ataków na lojalność katolików, rozdarły australijskie społeczeństwo i na dekady podzieliły ruch robotniczy. Amerykanie widzieli w nim demagoga, a Wilson nazywał go podobno „szkodnikiem”. Jego sprzeciw wobec klauzuli o równości ras uważa się dziś za wyraz rasizmu epoki, który zatruł stosunki z Japonią. Większość historyków zgadza się, że był politykiem wyjątkowo zdolnym, ale też wyjątkowo trudnym we współpracy, który częściej dzielił, niż jednoczył.