Pietro Badoglio

Pietro Badoglio zrobił w czasie pierwszej wojny światowej karierę bez precedensu w armii włoskiej: w lutym 1915 roku był podpułkownikiem sztabu, a jesienią 1917 roku generałem porucznikiem i dowódcą korpusu. Rozgłos przyniosło mu starannie przygotowane zdobycie Monte Sabotino nad Soczą w sierpniu 1916 roku. Rok później jego XXVII Korpus znalazł się w samym centrum przełamania pod Caporetto, a mimo to Badoglio nie tylko uniknął odpowiedzialności, lecz został zastępcą nowego szefa sztabu, generała Armanda Diaza. Jako jego prawa ręka współtworzył odbudowę armii i zwycięstwo pod Vittorio Veneto, a 3 listopada 1918 roku podpisał w imieniu sprzymierzonych rozejm z Austro-Węgrami. Jego późniejsza droga, przez podbój Etiopii po upadek Mussoliniego w 1943 roku, sprawiła, że do dziś należy do najbardziej spornych postaci włoskiej historii XX wieku.

Przed wojną

Urodził się 28 września 1871 roku w Grazzano Monferrato w Piemoncie, w rodzinie skromnych właścicieli ziemskich. Wieś, w której później zmarł, nosi dziś jego nazwisko. Ukończył akademię artylerii i inżynierii w Turynie, w 1890 roku został podporucznikiem artylerii. Po klęsce pod Aduą w 1896 roku zgłosił się na ochotnika do Erytrei, gdzie spędził ponad dwa lata. Po powrocie ukończył szkołę wojenną, służył w sztabie generalnym w Rzymie i dał się poznać jako oficer inteligentny i pracowity, choć szorstki i skryty. W czasie wojny włosko-tureckiej w Libii pracował w sztabie korpusu, przygotował udaną operację pod Zanzurem i za zasługi wojenne awansował na majora. 25 lutego 1915 roku, gdy Włochy szykowały się do wojny, został podpułkownikiem sztabu generalnego.

Monte Sabotino

Po przystąpieniu Włoch do wojny Badoglio służył w sztabie 2 Armii, a potem jako szef sztabu 4 Dywizji pod Gorycją. Przedmoście, którym Austriacy bronili miasta na zachodnim brzegu Soczy, zamykały od północy Monte Sabotino, a od południa Monte San Michele, i o obie góry Włosi wykrwawiali się przez cały 1915 rok. W lutym 1916 roku Badoglio objął kierownictwo prac ziemnych na Sabotino. Jego ludzie przez kilka miesięcy wykuwali w skale rowy dobiegowe i kawerny, przybliżając włoskie linie z ponad kilometra do około osiemdziesięciu metrów od austriackich okopów. W maju awansował na pułkownika i został szefem sztabu VI Korpusu generała Luigiego Capella, ale nadal doglądał prac na górze.

6 sierpnia 1916 roku, w pierwszym dniu szóstej bitwy nad Isonzo, Badoglio poprowadził jedną z dwóch kolumn szturmowych, które w krótkim czasie opanowały szczyt Sabotino. Zaskoczeni w kawernach obrońcy nie zdążyli stawić oporu. Upadek góry otworzył Włochom drogę do Gorycji, zdobytej w następnych dniach. 27 sierpnia Badoglio otrzymał awans na generała majora za zasługi wojenne. Jesienią dowodził brygadą „Cuneo” w trudnym odcinku na wschód od Gorycji.

1917: Kuk, Bainsizza i Caporetto

Wiosną 1917 roku Capello, dowódca odcinka gorycyjskiego, ponownie wziął Badoglia na szefa sztabu. Gdy w maju ruszyła dziesiąta bitwa nad Isonzo, Capello uznał, że dowódca II Korpusu pod Plavą nie radzi sobie, i 13 maja oddał korpus Badogliowi. Generał major dowodził nagle trzema generałami poruczników. Jego dywizje zdobyły grzbiet Kuku, a 18 maja szczyt Vodicy, choć potem musiały się bronić przed zaciekłymi kontratakami. W jedenastej bitwie nad Isonzo w sierpniu II Korpus wiązał na płaskowyżu Bainsizza siły austriackie, a 22 sierpnia Capello powierzył mu w środku bitwy dowództwo XXVII Korpusu, nieudolnie atakującego wzgórza pod Tolminem. Nie zdołał tam osiągnąć więcej niż lokalnych sukcesów. Mimo to w sierpniu awansował na generała porucznika, a w październiku formalnie objął XXVII Korpus.

Korpus stał rozciągnięty po obu brzegach Soczy, z trzema dywizjami na wschodnim i jedną na zachodnim brzegu, bo Capello szykował się raczej do kontrofensywy niż do obrony. 24 października 1917 roku Niemcy i Austriacy uderzyli pod Caporetto właśnie na lewe skrzydło XXVII Korpusu i na jego styk z IV Korpusem generała Alberta Cavaciocchiego. Niemiecka 12 Dywizja przeszła doliną Soczy od Tolmina aż za Kobarid, zachodząc na tyły IV Korpusu, a Alpenkorps wdarł się na wzgórza nad Tolminem. Artyleria Badoglia, z przerwanymi liniami telefonicznymi, prawie nie odpowiedziała na niemiecki ostrzał. Sam generał przez większość dnia był odcięty od swoich wojsk i dopiero po południu zaczął rozumieć, co się stało. W następnych dniach jego korpus, kilkakrotnie odtwarzany z resztek i posiłków, cofał się przez Udine, a Badoglio z garstką arditi i kawalerii osłaniał odwrót pod San Daniele i 30 października przeszedł za Tagliamento.

Rola Badoglia w dwunastej bitwie nad Isonzo do dziś budzi spory. Jego obrońcy wskazują, że był ofiarą błędów przełożonych: Capello nie wykonał rozkazów Cadorny o przejściu do obrony, a zasada otwierania ognia zaporowego dopiero w ostatniej chwili zawiodła w mgle i pod gazem. Krytycy przypominają, że to na jego odcinku nastąpiły dwa decydujące przełamania, że w jego sektorze zabrakło przeciwprzygotowania artyleryjskiego i że generał, który o innych swoich dokonaniach pisał obszernie, o 24 października 1917 roku nie napisał niczego.

Zastępca Diaza

8 listopada 1917 roku król odwołał Cadornę. Nowym szefem sztabu został Armando Diaz, a jego zastępcami generał Gaetano Giardino i Badoglio. Według Słownika Biograficznego Treccani nominację Badoglia ogłoszono dwa dni po nominacji Diaza. Zawdzięczał ją przede wszystkim protekcji ministra Leonidy Bissolatiego, który nazywał go swoim starym przyjacielem, a także temu, że rozmiar klęski długo nie pozwalał rozdzielić odpowiedzialności. Cadorna w swoim komunikacie z 28 października zrzucił wszystko na żołnierzy.

W tym triumwiracie Badoglio zajął się głównie organizacją. W ciągu kilku miesięcy odtworzono pięćdziesiąt brygad piechoty i ponad czterysta baterii armii, która pod Caporetto straciła blisko połowę artylerii i setki tysięcy ludzi. W połowie lutego 1918 roku Giardino odszedł z naczelnego dowództwa i Badoglio został jedynym zastępcą szefa sztabu, prawdziwą prawą ręką Diaza. Gdy komisja badająca przyczyny klęski pod Caporetto chciała go przesłuchać, Diaz odmówił oddania go do jej dyspozycji przed spodziewaną ofensywą austriacką. Badoglio wykorzystał gorzkie doświadczenie z Soczy: współtworzył nowe zasady obrony w głąb i użycia artylerii oraz karabinów maszynowych, które sprawdziły się w czerwcu 1918 roku w drugiej bitwie nad Piawą. Po bitwie otrzymał rangę dowódcy armii.

Brał też udział w przygotowaniu jesiennej ofensywy, zakończonej bitwą pod Vittorio Veneto. Gdy 31 października austro-węgierska komisja rozejmowa generała Viktora Webera przybyła do Villa Giusti pod Padwą, to Badoglio prowadził z nią rozmowy. 1 listopada odczytał Austriakom warunki rozejmu i oświadczył, że nie podlegają one dyskusji. 3 listopada, gdy Weber je przyjął i prosił o natychmiastowe wstrzymanie walk, Badoglio odpowiedział, że przed upływem doby nie jest to możliwe, i zaproponował, by broń złożono 4 listopada o 15.00. Tego wieczoru podpisał rozejm w Villa Giusti w imieniu sprzymierzonych. W ciągu ostatnich półtorej doby wojny Włosi wzięli do niewoli setki tysięcy żołnierzy armii, która uważała, że walka już się skończyła, co w Austrii przez lata uważano za nieuczciwe.

Po wojnie

W lutym 1919 roku Badoglio został senatorem. Raport komisji w sprawie Caporetto, ogłoszony latem tego roku, obarczył główną odpowiedzialnością Cadornę, Capella i kilku innych generałów, a jego oszczędził. Według części historyków z raportu usunięto trzynaście stron dotyczących jego dowodzenia, czego jednak nigdy nie dowiedziono. Jesienią 1919 roku, po zajęciu Fiume przez Gabriele D’Annunzia, był komisarzem nadzwyczajnym w Wenecji Julijskiej, a w listopadzie zastąpił Diaza na stanowisku szefa sztabu armii. Odszedł z niego w 1921 roku.

Wobec faszyzmu był początkowo nieufny, ale szybko się z nim pogodził. W 1925 roku Benito Mussolini uczynił go szefem sztabu generalnego, a w 1926 roku otrzymał buławę marszałka Włoch. Był gubernatorem Libii, gdzie krwawo stłumił opór miejscowej ludności, a w latach 1935–1936 dowodził podbojem Etiopii, w którym na masową skalę użyto gazów bojowych. W grudniu 1940 roku, po klęsce w Grecji, podał się do dymisji. 25 lipca 1943 roku, po obaleniu Mussoliniego, król powierzył mu rząd. Badoglio zawarł rozejm z aliantami, ogłoszony 8 września, po czym razem z królem uciekł z Rzymu na południe, zostawiając armię bez rozkazów. Rządził do czerwca 1944 roku. Zmarł 1 listopada 1956 roku w rodzinnej wsi.

Ocena

W historii pierwszej wojny światowej Badoglio uchodzi za jednego z najzdolniejszych oficerów sztabowych armii włoskiej, mistrza starannego przygotowania natarcia, czego dowodem było Sabotino, i sprawnego organizatora, któremu Diaz wiele zawdzięczał w latach 1917–1918. Zarazem był generałem, którego kariera nie zatrzymała się mimo klęski, w której jego korpus odegrał kluczową rolę. Włoscy historycy, od autora jego biogramu w Słowniku Biograficznym Treccani po badaczy Caporetto, wskazują na wyraźną dysproporcję między surowością, z jaką potraktowano Cadornę i Capella, a łagodnością wobec Badoglia, którego chroniły wpływowe znajomości. Jego późniejsze wybory, od wojny w Etiopii po ucieczkę z Rzymu w 1943 roku, sprawiają, że oceny całej jego drogi są przeważnie surowe.