Dimitrios Gunaris

Dimitrios Gunaris był najzdolniejszym mówcą i najważniejszym politycznym przeciwnikiem Elefteriosa Wenizelosa. Gdy w marcu 1915 roku król Konstantyn I odrzucił plan udziału Grecji w operacji w Dardanelach, to Gunaris objął po Wenizelosie rząd i przez pięć miesięcy prowadził politykę neutralności, której Ententa nie ufała. Później był jednym z filarów królewskich gabinetów, a po upadku Konstantyna w 1917 roku trafił na zesłanie na Korsykę. Po wojnie wrócił, poprowadził antywenizelistów do zwycięstwa i jako premier kierował Grecją w czasie wojny z Turcją. Po jej przegraniu zapłacił za klęskę życiem.

Przed wojną

Urodził się w Patras 5 stycznia 1867 roku według kalendarza juliańskiego, czyli 17 stycznia według gregoriańskiego, w zamożnej rodzinie kupców handlujących rodzynkami. Studiował prawo w Atenach, a potem przez trzy lata na uniwersytetach niemieckich oraz w Paryżu i Londynie. Gdy kryzys na rynku rodzynek zrujnował rodzinną firmę, wrócił do Patras i zrobił karierę jako adwokat. W 1902 roku został deputowanym i szybko zasłynął jako mówca. Należał do grupy młodych reformatorów, nazywanych przez prasę „Japończykami”, którzy domagali się uzdrowienia finansów państwa i nowoczesnej administracji. W 1908 roku przyjął tekę ministra finansów w rządzie Jeorjosa Teotokisa, ale po kilku miesiącach ustąpił, przekonany, że reform nie da się przeprowadzić.

Po przewrocie oficerów w 1909 roku i przyjeździe Wenizelosa z Krety znalazł się w opozycji. Jego zwolennicy z Peloponezu stali się zaczątkiem stronnictwa, z którego wyrosła pierwsza zorganizowana partia greckiej prawicy. Już w latach 1913–1914 Gunaris atakował rząd za politykę wobec Bułgarii i za rządzenie dekretami z pominięciem parlamentu. Gdy wybuchła wielka wojna, był naturalnym kandydatem na premiera dla każdego, kto chciał zatrzymać Wenizelosa.

1915: rząd neutralności

6 marca 1915 roku Wenizelos podał się do dymisji, bo król, idąc za radą sztabu generalnego, nie zgodził się wysłać greckich wojsk na Dardanele. Konstantyn proponował urząd najpierw Aleksandrosowi Zaimisowi i Stefanosowi Skuludisowi, a gdy obaj odmówili, 9 marca powierzył go Gunarisowi. Nowy premier objął także ministerstwo wojny. Jego rząd nie miał większości w parlamencie, więc rozwiązał izbę i zapowiedział wybory.

Ententa przyjęła zmianę chłodno. Brytyjska monografia sztabu marynarki nazywała Gunarisa anglofobem, a zaraz po objęciu władzy jego rząd zażądał wyjaśnień w sprawie zajęcia przez Brytyjczyków wyspy Lemnos, na której powstawała baza wyprawy na Gallipoli. Gunaris i jego minister spraw zagranicznych Jeorjos Zografos zapewniali jednak, że Grecja zachowa przyjazną postawę wobec Ententy, i nikt nie próbował usuwać Brytyjczyków z wyspy. Londyn zagwarantował wkrótce Grecji, że po wojnie Lemnos przypadnie jej.

Gunaris nie odrzucał wojny z zasady. Gdy 12 kwietnia posłowie Ententy obiecali Grecji Smyrnę z zapleczem, jego rząd odpowiedział własną propozycją: Grecja przystąpi do wojny z Turcją wszystkimi siłami, ale mocarstwa muszą zagwarantować jej granice, zwłaszcza przed Bułgarią, którą same kusiły greckimi ziemiami. Sprzymierzeni, wciąż liczący na pozyskanie Sofii, nie chcieli składać takich zobowiązań, a lądowanie na Gallipoli odbyło się bez Greków. W polityce wewnętrznej Gunaris uderzył w Wenizelosa, ujawniając według greckich opracowań jego styczniowe memoriały, w których były premier proponował oddanie Bułgarii Kawali. Wenizelos musiał przyznać, że je pisał, a Gunarisowi zarzucał wykorzystanie poufnych dokumentów.

W wyborach 13 czerwca 1915 roku liberałowie odnieśli jednak zdecydowane zwycięstwo. Gunaris nie ustąpił od razu, zasłaniając się ciężką chorobą króla, bez którego nie można było zwołać izby. W lipcu Londyn obiecał Grecji także Mitylenę, ale gdy 3 sierpnia posłowie Ententy zapowiedzieli nacisk na Grecję w sprawie oddania Kawali Bułgarom, rząd odpowiedział notą, którą sprzymierzeni uznali za ostrą i pełną pretensji. 16 sierpnia nowa izba wybrała przewodniczącego z obozu liberałów, Gunaris zapowiedział dymisję, a kilka dni później Wenizelos wrócił do władzy.

W królewskich gabinetach

Jesienią Gunaris był jednym z przywódców opozycji, która sprzeciwiała się wejściu do wojny po stronie Serbii. 4 października, razem z innymi byłymi premierami, protestował w parlamencie przeciw lądowaniu Ententy w Salonikach. Gdy król następnego dnia odprawił Wenizelosa, Gunaris objął ministerstwo spraw wewnętrznych w rządzie Zaimisa, a potem w gabinecie Skuludisa. Według greckich opracowań, po śmierci Teotokisa w styczniu 1916 roku kierował także finansami. W grudniowych wyborach 1915 roku, zbojkotowanych przez liberałów, jego stronnictwo zdobyło najwięcej mandatów. Jako minister spraw wewnętrznych odpowiadał za policję i administrację w czasie, gdy rządy w Atenach coraz ostrzej zwalczały wenizelistów, a sprzymierzeni oskarżali władze o tolerowanie niemieckiej propagandy. Po ultimatum z czerwca 1916 roku, które obaliło gabinet Skuludisa, wyszedł z rządu.

Jego rola w kolejnych miesiącach budzi spory. Przeciwnicy oskarżali go, że stał za ligami rezerwistów, które w grudniu 1916 roku, po walkach w Atenach, napadały na zwolenników Wenizelosa. Sam temu zaprzeczał, a historycy wskazują, że ligami kierowali raczej wojskowi z otoczenia króla, przede wszystkim Joanis Metaksas. Gunaris, jak się przyjmuje, unikał zarówno potępienia przemocy, jak i konfliktu z dworem.

Zesłanie

Gdy w czerwcu 1917 roku sprzymierzeni usunęli króla, francuski komisarz Charles Jonnart zażądał wydalenia z kraju najbardziej wpływowych przeciwników Ententy. Gunaris znalazł się na liście razem z Metaksasem i byłym szefem sztabu, generałem Wiktorem Dusmanisem. W lipcu wraz z około trzydziestoma innymi rojalistami wywieziono go do Ajaccio na Korsyce. Obawiając się procesu po powrocie, pod koniec 1918 roku uciekł razem z Metaksasem na Sardynię. Włosi odmówili ich wydania i pozwolili im zamieszkać w Pizie, a potem w Sienie. Udział Grecji w wojnie i zwycięstwa Wenizelosa w Paryżu Gunaris obserwował z emigracji.

Po wojnie

W październiku 1920 roku wrócił do kraju i przemianował swoje stronnictwo na Partię Ludową. W listopadowych wyborach zjednoczona opozycja rozbiła liberałów, a na tron wrócił Konstantyn. Gunaris był najpierw ministrem wojny, a w kwietniu 1921 roku został premierem. Nie zdecydował się na wycofanie armii z Azji Mniejszej: jego rząd poparł natarcie, które latem 1921 roku doszło niemal do Ankary i załamało się nad rzeką Sakarya, a potem szukał pomocy u Davida Lloyda George’a, której nie dostał. W maju 1922 roku stracił urząd premiera, choć pozostał w rządzie jako minister sprawiedliwości. W sierpniu armia Mustafy Kemala rozbiła Greków, a we wrześniu wenizelistowscy oficerowie pod wodzą Nikolaosa Plastirasa przejęli władzę. Gunaris stanął z innymi ministrami i dowódcą armii przed trybunałem wojskowym oskarżony o zdradę stanu. 28 listopada 1922 roku (15 listopada według kalendarza juliańskiego) został skazany i kilka godzin później rozstrzelany w Gudi pod Atenami razem z pięcioma innymi skazanymi, wśród nich byłymi premierami Petrosem Protopapadakisem i Nikolaosem Stratosem.

Ocena

Spór o Gunarisa jest częścią sporu o schizmę narodową. Wenizeliści i alianccy autorzy widzieli w nim polityka, który wykorzystał wahania króla, by odsunąć od władzy zwycięzcę z wyborów, prowadził neutralność nieufną wobec Ententy, a w latach 1915–1916 współtworzył rząd, który bez walki oddał Rupel. Dla jego zwolenników był uczciwym obrońcą neutralności, przekonanym, że małe państwo powinno walczyć tylko wtedy, gdy zagrożone są jego żywotne interesy, i pierwszym greckim politykiem, który zbudował nowoczesne stronnictwo konserwatywne. Zwracano też uwagę, że jego propozycje z kwietnia 1915 roku nie były odmową wojny, lecz próbą zabezpieczenia się przed Bułgarią, której Ententa była gotowa płacić greckimi ziemiami.

Co do jego śmierci zgoda jest większa. Historycy przyznają, że Gunaris ponosił część odpowiedzialności za katastrofę w Azji Mniejszej, ale proces z 1922 roku powszechnie uważa się za akt politycznej zemsty i szukania kozła ofiarnego, a nie za wymiar sprawiedliwości. W 2010 roku grecki Sąd Najwyższy uchylił wyroki wydane na skazanych.