Aleksandros Zaimis

Aleksandros Zaimis był w czasie wojny człowiekiem, po którego król Konstantyn I sięgał w chwilach największego kryzysu. Trzy razy stawał na czele rządu: w październiku 1915 roku, po drugiej dymisji Elefteriosa Wenizelosa, w czerwcu 1916 roku, gdy mocarstwa Ententy postawiły Grecji ultimatum, i w maju 1917 roku, w ostatnich tygodniach panowania Konstantyna. Wierny monarchii, ale życzliwy sprzymierzonym i nienależący do żadnego z dwóch zwaśnionych obozów, był jedynym politykiem, z którym chętnie rozmawiali i król, i posłowie Ententy, i sam Wenizelos. Jego pierwszy rząd odmówił Serbii pomocy, drugi zdemobilizował armię na żądanie mocarstw, a trzeci przekazał królowi żądanie abdykacji i przeprowadził zmianę na tronie. Zaimis nigdy nie miał własnej partii ani programu, a jego rządy były rządami przejściowymi. Dzięki temu przetrwał schizmę narodową jako jeden z nielicznych polityków szanowanych po obu stronach.

Przed wojną

Urodził się 28 października 1855 roku według kalendarza juliańskiego (9 listopada według gregoriańskiego) w Atenach. Pochodził z rodu z Kalawryty na Peloponezie, jednego z najbardziej zasłużonych w walce o niepodległość. Jego dziadek Andreas Zaimis był przywódcą powstania 1821 roku i szefem rządu, a ojciec Trasiwulos kilkakrotnie premierem. Aleksandros studiował prawo w Atenach, Lipsku, Berlinie i Heidelbergu, gdzie obronił doktorat, a potem nauki polityczne w Paryżu. Po śmierci ojca przejął jego okręg wyborczy i w 1885 roku wszedł do parlamentu z ugrupowania Teodorosa Dilijanisa.

Karierę zrobił szybko. Był ministrem sprawiedliwości, przewodniczącym izby, a we wrześniu 1897 roku, po klęsce w wojnie z Turcją, po raz pierwszy premierem. Jego rząd zawarł pokój z Turcją i przyjął upokarzającą, międzynarodową kontrolę finansów państwa, która miała zabezpieczyć spłatę długów. Drugi raz kierował rządem w latach 1901–1902. W 1906 roku mocarstwa powierzyły mu urząd wysokiego komisarza autonomicznego Państwa Kreteńskiego. Pogodził zwaśnione stronnictwa wyspy, zorganizował kreteńską żandarmerię i rządził do 1908 roku, gdy Kreteńczycy ogłosili zjednoczenie z Grecją. W 1913 roku jeździł z misjami dyplomatycznymi do europejskich stolic. To on zawiadomił w Wiedniu cesarza Franciszka Józefa o wstąpieniu na tron Konstantyna i zapewnił, że sojusz grecko-serbski nie zobowiązuje Grecji do wojny z Austro-Węgrami. Od 1914 roku był współzarządcą Narodowego Banku Grecji.

1915: rząd, który odmówił Serbii

Gdy w marcu 1915 roku Wenizelos po raz pierwszy ustąpił, król proponował Zaimisowi urząd premiera, ale ten odmówił. Zgodził się dopiero w październiku, gdy Wenizelos podał się do dymisji po raz drugi, bo król nie poparł jego zapowiedzi, że Grecja dotrzyma sojuszu z Serbią. Rząd Zaimisa objął władzę 7 października 1915 roku. Zasiedli w nim byli premierzy, przeciwnicy wojny, m.in. Dimitrios Gunaris, Jeorjos Teotokis i Dimitrios Ralis. Premier wziął dla siebie także sprawy zagraniczne.

Nowy rząd szybko określił swoją politykę. 8 października Zaimis ogłosił zbrojną neutralność: armia miała pozostać zmobilizowana, ale nie iść na pomoc Serbii, na którą uderzyły właśnie Niemcy i Austro-Węgry. 10 października odmówił serbskiemu posłowi, tłumacząc, że sojusz z 1913 roku dotyczył wojny bałkańskiej, a nie wojny z kilkoma mocarstwami naraz. Kilka dni później Londyn zaproponował Grecji Cypr w zamian za natychmiastową pomoc dla Serbii, ale 20 października rząd odrzucił i tę ofertę. Zaimis zapewniał przy tym, że neutralność Grecji jest jak najbardziej przychylna Entencie, a sprzymierzeni wciąż mogli korzystać z portu w Salonikach.

Gabinet był rządem mniejszości, który liberałowie Wenizelosa jedynie tolerowali. Upadł w nocy z 3 na 4 listopada, gdy spór o zachowanie ministra wojny w izbie przerodził się w debatę o polityce zagranicznej i parlament wyraził wotum nieufności. Król rozwiązał izbę i prosił Zaimisa, by przeprowadził wybory, ale ten odmówił. Premierem został Stefanos Skuludis.

1916: demobilizacja i schizma

Zaimis wrócił do banku, ale w czerwcu 1916 roku znów był potrzebny. Po oddaniu Fortu Rupel Bułgarom i Niemcom mocarstwa opiekuńcze, Francja, Wielka Brytania i Rosja, zablokowały greckie porty, a 21 czerwca wręczyły w Atenach notę, w której zażądały demobilizacji armii, rządu bez barw partyjnych i nowych wyborów. Skuludis ustąpił, a Zaimis przyjął wszystkie żądania i utworzył gabinet urzędników. Francusko-brytyjska eskadra, gotowa do pokazu siły przed Atenami, odpłynęła. Kilka dni później rząd ogłosił demobilizację armii. Zwolnieni do domów rezerwiści zaczęli jednak tworzyć ligi, które stały się zbrojnym ramieniem przeciwników Wenizelosa.

Lato przyniosło katastrofę. W sierpniu wojska bułgarskie wkroczyły w głąb greckiej Macedonii Wschodniej, a rząd, tak jak w maju, zakazał wojsku stawiania oporu. 30 sierpnia w Salonikach wybuchł przewrót wenizelistów. Po przystąpieniu Rumunii do wojny Zaimis sondował Londyn i Paryż, czy dadzą Grecji pieniądze i broń na ponowną mobilizację i wojnę z Bułgarią, ale rozmowy utknęły, bo Francja chciała najpierw wypowiedzenia wojny. Równocześnie rósł nacisk: eskadra sprzymierzonych zajęła statki państw centralnych w Pireusie, a posłowie zażądali kontroli greckiej poczty i telegrafów. 11 września Zaimis podał się do dymisji, oficjalnie ze względu na zdrowie. Wenizelos twierdził później, że premier zrozumiał, iż król go wykorzystuje, ale sam Zaimis zapewniał brytyjskiego posła, że Konstantyn wciąż skłania się ku współpracy z Ententą. Tego samego dnia grecki IV Korpus oddał się w Kawali w ręce Niemców.

1917: abdykacja króla

Przez następne miesiące, gdy rządził Spiridon Lambros, Zaimis znów kierował bankiem. Na początku maja 1917 roku król, zagrożony francuską wyprawą do Tesalii i coraz głośniejszymi żądaniami detronizacji, po raz trzeci powierzył mu rząd. Zaimis zgodził się po długich namowach, a nowy gabinet zaprzysiężono 4 maja. Brytyjska historia oficjalna kampanii macedońskiej nazwała go „ostatnią kartą” króla, którą zagrano zbyt późno. Premier rozmawiał z posłami Ententy i próbował pogodzić króla z Wenizelosem, ale było już za późno.

Na konferencji w Londynie pod koniec maja Brytyjczycy i Francuzi postanowili usunąć Konstantyna. Wysoki komisarz mocarstw, francuski senator Charles Jonnart, uznał, że uniknie rozlewu krwi tylko wtedy, gdy zmianę na tronie przeprowadzi rząd Zaimisa. 11 czerwca na pokładzie krążownika „Bruix” wręczył mu notę z żądaniem abdykacji w ciągu doby. Według brytyjskiej historii oficjalnej premier był głęboko poruszony, ale przyrzekł, że zrobi wszystko, by przekonać króla. Na radzie koronnej za ustąpieniem opowiedzieli się podobno tylko Zaimis i Nikolaos Stratos. Konstantyn przyznał im jednak rację. To Zaimis podpisał odpowiedź, że król „postanowił opuścić kraj” i wyznacza na następcę młodszego syna, Aleksandra. 12 czerwca król wyjechał, a rząd Zaimisa pod naciskiem Jonnarta wydalił z kraju lub oddał pod nadzór najzagorzalszych przeciwników Ententy.

Zaimis został na stanowisku jeszcze dwa tygodnie. Gdy Jonnart zażądał przywrócenia parlamentu wybranego w czerwcu 1915 roku, w którym większość mieli liberałowie, premier odmówił udziału w tym kroku i 24 czerwca podał się do dymisji. Dwa dni później rząd zjednoczonej Grecji utworzył Wenizelos, który zaraz po objęciu władzy zerwał stosunki z państwami centralnymi i wprowadził kraj do wojny po stronie Ententy.

Po wojnie

Do 1920 roku Zaimis pozostał we władzach Narodowego Banku Grecji. W latach dwudziestych, po klęsce w Azji Mniejszej i ustanowieniu republiki, znów był potrzebny jako człowiek ponad podziałami. W grudniu 1926 roku stanął na czele rządu szerokiej koalicji wenizelistów i umiarkowanych rojalistów, który przetrwał do lipca 1928 roku. W 1929 roku został przewodniczącym senatu, a w grudniu tego roku, na wniosek Wenizelosa, wybrano go na prezydenta republiki. W 1934 roku wybrano go ponownie, ale w październiku 1935 roku generał Jeorjos Kondilis przejął władzę, ogłosił przywrócenie monarchii i odsunął go od urzędu. Zaimis zmarł 15 września 1936 roku w Wiedniu i został pochowany w Atenach.

Ocena

Zwolennicy Wenizelosa nie mogli mu wybaczyć 1915 roku. Brytyjski biograf Wenizelosa Vincent Seligman pisał, że jego gabinet powstał w jednym celu, by nie wykonać traktatu z Serbią, i przytaczał słowa premiera, że nie będzie tracił czasu na szczegóły traktatu, którego nie zamierza wypełnić. Autorzy przychylni królowi widzieli w nim natomiast uczciwego, bezpartyjnego administratora, który w niemożliwym położeniu chronił kraj przed wojną, do której armia nie była gotowa. Brytyjscy dyplomaci i historycy oficjalni oceniali go życzliwie jako przyjaciela sprzymierzonych, choć zwracali uwagę, że brakowało mu woli, by przeciwstawić się królowi.

Historycy na ogół widzą w nim typowego dla schizmy narodowej męża stanu do zadań specjalnych: rozważnego, szanowanego, ale ostrożnego aż do bierności, który przyjmował władzę wtedy, gdy nikt inny nie mógł jej wziąć, i oddawał ją, gdy kryzys mijał. Jego największą zasługą z czasów wojny było to, że w czerwcu 1917 roku zmiana na tronie i przejście Grecji na stronę Ententy odbyły się bez rozlewu krwi. Ta sama umiejętność łagodzenia sporów sprawiła, że po wojnie obie strony godziły się na niego jako na premiera i prezydenta.