Spiridon Lambros

Spiridon Lambros był jednym z najwybitniejszych greckich uczonych swojej epoki, a do historii wojny przeszedł jako premier, który przez siedem miesięcy kierował królewską częścią podzielonej Grecji. Nie był politykiem ani posłem. Król Konstantyn I powołał go w październiku 1916 roku, gdy w Salonikach powstawał konkurencyjny rząd Elefteriosa Wenizelosa, a mocarstwa Ententy nie chciały rozmawiać z żadnym gabinetem partyjnym. Jego rząd przyjął kolejne ultimatum francuskiego admirała, przeżył krwawe walki w Atenach i blokadę kraju, a w końcu przeprosił sprzymierzonych. Dla zwolenników króla był szanowanym profesorem, który w beznadziejnym położeniu bronił resztek niezależności państwa. Dla wenizelistów i dla większości Francuzów był tylko posłusznym narzędziem dworu. Po usunięciu Konstantyna z tronu zapłacił za to zesłaniem i konfiskatą majątku.

Przed wojną

Urodził się 8 kwietnia 1851 roku według kalendarza juliańskiego (20 kwietnia według gregoriańskiego) na Korfu jako syn numizmatyka Pawlosa Lambrosa, którego rodzina wywodziła się z Epiru. W 1860 roku rodzina przeniosła się do Aten. Lambros studiował filologię na uniwersytecie ateńskim, a potem w Berlinie i w Lipsku, gdzie w 1873 roku obronił doktorat o kulcie założycieli greckich kolonii. Przez kilka następnych lat pracował w bibliotekach i archiwach Europy Zachodniej. Od 1878 roku wykładał w Atenach historię Grecji i paleografię, a w 1890 roku został profesorem zwyczajnym. Dwukrotnie był rektorem uniwersytetu i trzykrotnie dziekanem wydziału filozoficznego.

Jako bizantynolog zasłynął badaniem i wydawaniem rękopisów. Opracował katalog greckich rękopisów z bibliotek klasztorów na górze Athos, przełożył i uzupełnił historię średniowiecznych Aten Ferdinanda Gregoroviusa, napisał wielotomową historię Grecji, a od 1904 roku wydawał pismo „Neos Hellenomnemon”, poświęcone dziejom greckiego piśmiennictwa w czasach bizantyjskich i tureckich. Był też jednym z twórców nowoczesnego sportu w Grecji: współautorem oficjalnego sprawozdania z igrzysk olimpijskich w Atenach w 1896 roku, przewodniczącym związku stowarzyszeń sportowych i przez kilkanaście lat sekretarzem greckiego komitetu olimpijskiego.

Polityką zajmował się z boku. W 1882 roku był generalnym inspektorem szkolnictwa ludowego, a w 1913 roku, po wojnach bałkańskich, rząd wysłał go do Włoch w sprawie granicy w Epirze Północnym, o który Grecja spierała się z Albanią i jej włoskimi protektorami. Uchodził za człowieka bliskiego dworowi.

Premier królewskiej Grecji

W październiku 1916 roku Grecja była państwem rozdartym. Spór Wenizelosa z królem o przystąpienie do wojny, ciągnący się od 1915 roku, przeszedł w otwarty rozłam: pod koniec sierpnia w Salonikach wybuchł przewrót wenizelistów, a 9 października sam Wenizelos stanął tam na czele rządu Obrony Narodowej. W Atenach upadł gabinet Nikolaosa Kalogeropulosa, którego mocarstwa nie uznawały za rząd ponadpartyjny, jakiego żądały w czerwcowej nocie. Król sięgnął wtedy po profesora spoza świata partyjnego. Lambros został premierem 10 października 1916 roku (27 września według kalendarza juliańskiego, którego Grecja wtedy używała). Sam objął też ministerstwo wyznań i oświaty, a do rządu dobrał innych profesorów i urzędników. Korespondent „The Times” pisał, że uważa się go za germanofila, a broniący króla brytyjski publicysta George F. Abbott odpowiadał, że jego jedyną winą było to, że nie był wenizelistą.

Rząd nie miał ani chwili spokoju. Jeszcze w dniu zaprzysiężenia francuski wiceadmirał Louis Dartige du Fournet wręczył mu ultimatum w sprawie floty. Ministrowie radzili całą noc, a rano 11 października ustąpili przed siłą, protestując przeciw „aktowi przemocy”. Lekkie okręty greckiej marynarki przeszły w ręce Francuzów. Brytyjska historia oficjalna wojny na morzu przyznaje, że w następnych tygodniach Lambros był tak ugodowy, jak tylko pozwalały okoliczności.

Granicą ustępstw okazała się broń. 16 listopada admirał zażądał w imieniu Francji wydania kilkudziesięciu baterii dział, dziesiątek tysięcy karabinów i amunicji, a kilka dni później wydalenia z Aten posłów państw centralnych. Rząd Lambrosa odrzucił żądanie broni, przekonując, że sprzymierzeni mają już w rękach więcej greckich dział niż Niemcy i Bułgarzy i że oddanie uzbrojenia byłoby jawnym złamaniem neutralności. Za odmową stał też lęk, że broń trafi do wojska Wenizelosa. 30 listopada premier napisał admirałowi, że nie chce wierzyć, by Francja sięgnęła po środki, które naród uznałby za akty wrogości.

Grudzień 1916

1 grudnia oddziały francuskie i brytyjskie, wysadzone w nocy w Pireusie, weszły do Aten i starły się z greckim wojskiem. Lambros był w tych godzinach pośrednikiem między pałacem a admirałem, który przez telefon przyjął królewską propozycję wydania sześciu baterii zamiast dziesięciu. Walki w Atenach skończyły się odwrotem sprzymierzonych na okręty, a nazajutrz rojaliści rzucili się na zwolenników Wenizelosa: były ofiary śmiertelne, setki aresztowań, zamykanie liberalnych gazet. W połowie grudnia władze w Atenach wydały nakaz aresztowania Wenizelosa za zdradę stanu. Spór o to, w jakim stopniu rząd panował wtedy nad wojskiem, rezerwistami i otoczeniem króla, trwa do dziś. Wenizeliści obarczali Lambrosa odpowiedzialnością za prześladowania, a obrońcy przedstawiali go jako premiera bez realnej władzy nad ligami rezerwistów.

Podobne spory dotyczą anatemy rzuconej na Wenizelosa w Boże Narodzenie 1916 roku. Według dokumentów greckiego Synodu premier najpierw dał arcybiskupowi do zrozumienia, że rząd nie życzy sobie udziału duchowieństwa w tej ceremonii, a potem dał znać, że nie ma nic przeciwko. Pod naciskiem rezerwistów Synod wziął w niej udział.

Odpowiedzią Ententy była blokada wybrzeży Grecji, rozpoczęta 8 grudnia. Rząd Lambrosa protestował u państw neutralnych, ale kraj, który żył z importowanego zboża i węgla, zaczął głodować. 15 grudnia Ateny przyjęły ultimatum czterech mocarstw i zgodziły się wycofać wojska z Tesalii i Epiru. Na początku stycznia 1917 roku sprzymierzeni postawili nowe warunki: przeniesienie wojska na Peloponez, uwolnienie uwięzionych wenizelistów i przeprosiny za 1 grudnia. Rząd próbował się targować, ale w styczniu przyjął wszystko, zdymisjonował dowódcę ateńskiego korpusu i formalnie przeprosił posłów Ententy, a 29 stycznia greckie wojsko oddało honory flagom sprzymierzonych.

Dymisja i zesłanie

Wiosną 1917 roku król był coraz bardziej osamotniony. Nowy rząd francuski był wobec niego jeszcze mniej wyrozumiały niż poprzedni, a generał Maurice Sarrail szykował się do zajęcia Tesalii z jej żniwami. Konstantyn, chcąc udobruchać sprzymierzonych, odprawił Lambrosa i na początku maja powierzył rząd Aleksandrosowi Zaimisowi, uchodzącemu za przyjaciela Ententy. Greckie wykazy rządów podają jako koniec urzędowania Lambrosa 21 kwietnia według kalendarza juliańskiego, czyli 4 maja 1917 roku. Spotykana w niektórych opracowaniach data 5 lutego 1917 roku nie znajduje oparcia w źródłach.

W czerwcu był na zwołanej przez króla radzie, na której większość dawnych premierów odradzała ustąpienie przed ultimatum Jonnarta. Po wyjeździe Konstantyna francuski komisarz wymógł usunięcie najzagorzalszych przeciwników Ententy. Lambrosa oddano wtedy pod nadzór, a gdy rząd przejął Wenizelos, postawiono go razem z członkami jego gabinetu w stan oskarżenia. Według greckich biogramów jego majątek zajęto, a w styczniu 1918 roku zesłano go na wyspę Hydrę, a miesiąc później na Skopelos.

Ostatnie miesiące

Na zesłaniu podupadł na zdrowiu. Wiosną 1919 roku zachorował na zapalenie płuc, a potem nerek. Przewieziono go do Aten, gdzie przebywał w swoim domu pod strażą, i tam zmarł 23 lipca 1919 roku według kalendarza juliańskiego (5 sierpnia według gregoriańskiego). Część opracowań, także encyklopedycznych, podaje jako miejsce śmierci Skopelos, ale archiwum Uniwersytetu Ateńskiego i greckie biogramy wskazują Ateny. Po jego śmierci żona i córki wydały wiele jego nieopublikowanych prac. Jedna z córek, Lina, poślubiła późniejszego przywódcę Partii Ludowej Panajisa Tsaldarisa, a w 1956 roku jako pierwsza kobieta w Grecji została ministrem.

Ocena

Polityczny epizod jego życia oceniano przede wszystkim przez pryzmat schizmy narodowej. Autorzy przychylni Wenizelosowi, jak brytyjski autor J. Selden Willmore, widzieli w nim figuranta, za którym rządzili król, sztab i ligi rezerwistów. Brytyjska historia oficjalna kampanii macedońskiej nazwała jego rząd gabinetem bez wyraźnej barwy politycznej, który był najwyraźniej tylko rzecznikiem króla. Obrońcy Konstantyna, jak Abbott, przypominali, że to sprzymierzeni domagali się gabinetu urzędniczego, a potem traktowali go jak wroga, i że Lambros przyjmował kolejne upokarzające żądania, by oszczędzić krajowi wojny z Ententą. Brytyjska historia oficjalna wojny na morzu przyznaje mu ugodowość i wytyka raczej Francuzom, że powierzyli dyplomację dowódcy floty, który nie mógł ani czekać, ani negocjować.

Historycy greccy podkreślają, że jego proces i zesłanie były częścią zemsty zwycięskiego obozu, która pogłębiła rozłam na następne dziesięciolecia. Wszyscy zgadzają się natomiast co do jego dorobku naukowego. Setki rozpraw, wydań źródeł i katalogów rękopisów zapewniły mu trwałe miejsce wśród twórców nowoczesnej greckiej historiografii i bizantynologii, a uniwersytet ateński uczcił w 2019 roku stulecie jego śmierci konferencją naukową.