Edmund Ironside

William Edmund Ironside, zwany przez kolegów przekornie „Tiny” („maleńki”), bo mierzył ponad 190 centymetrów wzrostu i ważył ponad sto kilogramów, był jednym z najbardziej barwnych brytyjskich oficerów swojego pokolenia. Mówił biegle w kilku językach, w tym po rosyjsku. W wielkiej wojnie przez cztery lata służył w sztabach na froncie zachodnim, najdłużej jako szef sztabu 4 Dywizji Kanadyjskiej, z którą walczył pod Vimy i Passchendaele. Jesienią 1918 roku, mając 38 lat, objął dowództwo sił sojuszniczych w Archangielsku i przez rok prowadził na dalekiej północy Rosji wojnę z bolszewikami, która trwała jeszcze długo po rozejmie na zachodzie. Później dowodził w Persji, a w 1939 roku został szefem Imperialnego Sztabu Generalnego. Gdy otrzymał tytuł barona, przyjął nazwę Ironside of Archangel.

Przed wojną

Urodził się 6 maja 1880 roku w Edynburgu w rodzinie lekarza wojskowego, który zmarł, gdy syn był niemowlęciem. Matka, żyjąca ze skromnej pensji, podróżowała z nim po kontynencie, bo życie było tam tańsze. Tak zaczęła się jego znajomość języków: w dojrzałym wieku zdawał oficjalne egzaminy tłumacza z siedmiu. Uczył się w St Andrews i w Tonbridge, a w 1898 roku wstąpił do Królewskiej Akademii Wojskowej w Woolwich. W czerwcu 1899 roku został oficerem artylerii polowej.

W wojnie burskiej był trzykrotnie ranny. Pod koniec wojny należał do eskorty, która odprowadziła generała Jana Smutsa na rokowania pokojowe. Potem według własnej relacji przebrał się za burskiego woźnicę i jako szpieg pracował w taborach wojsk niemieckich w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, aż go rozpoznano. Ta przygoda, której szczegóły i datę różnie podają biografowie, zrodziła legendę, że był pierwowzorem Richarda Hannaya, bohatera powieści szpiegowskich Johna Buchana. Służył później w Indiach i w Afryce Południowej, a w 1912 roku zaczął studia w kolegium sztabowym w Camberley.

Na froncie zachodnim

Wojna przerwała mu studia. W sierpniu 1914 roku jako kapitan sztabu trafił do Boulogne i Saint-Nazaire, baz zaopatrzeniowych Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Pod koniec października przeszedł do sztabu 6 Dywizji, która walczyła pod Armentières, i awansował na majora. W marcu 1916 roku, jako podpułkownik, został szefem sztabu nowo formowanej 4 Dywizji Kanadyjskiej. Jej dowódca, generał David Watson, był ochotnikiem bez zawodowego przygotowania, więc Ironside, jak sam wspominał, nieraz faktycznie kierował dywizją, a Watson podpisywał jego rozkazy. Narzucił jej twardy program szkolenia, by jak najszybciej trafiła na front i nie została rozdzielona na uzupełnienia dla innych dywizji.

W październiku 1916 roku dywizja weszła do walki w końcowej fazie bitwy nad Sommą, na wzgórzach nad Ancre, gdzie w listopadzie zdobyła okop Regina. Wiosną 1917 roku przygotowywała się do szturmu na grzbiet Vimy. 4 Dywizja miała najtrudniejsze zadanie: wzgórze 145, najwyższy punkt grzbietu. Według wspomnień Ironside’a, gdy natarcie się załamało, a Watson przekazał niejasny rozkaz wstrzymania ataku, on sam na własną odpowiedzialność posłał do boju kolejne bataliony. Jesienią dywizja walczyła w drugiej bitwie pod Passchendaele.

W styczniu 1918 roku Ironside został komendantem szkoły broni strzeleckiej, ale już pod koniec marca, w dniach niemieckiej ofensywy, wrócił na front jako generał brygady i dowódca 99 Brygady 2 Dywizji. Dowodził nią przez niecałe pół roku.

Archangielsk

Na początku września 1918 roku wezwano go pilnie do War Office. Szef Imperialnego Sztabu Generalnego, generał Henry Wilson, oznajmił mu, że jego zadaniem na północy Rosji będzie „utrzymać fort, dopóki miejscowi Rosjanie nie staną do walki”, i kazał przygotować się do kampanii zimowej. Ironside popłynął z kanadyjskimi artylerzystami i 1 października przybył do Archangielska, gdzie przez dwa tygodnie był szefem sztabu generała Fredericka Poole’a. Gdy Poole 14 października odpłynął do Anglii, Ironside objął dowództwo, formalnie zatwierdzone w listopadzie. Murmańsk dostał samodzielnego dowódcę, generała Charlesa Maynarda.

Ironside objechał fronty i uznał, że z kilkoma tysiącami żołnierzy różnych narodowości nie ma mowy o dotarciu do Kotłasu czy Wołogdy. Kazał okopać się i przygotować do zimy, gdy zamarznięte Morze Białe odcinało Archangielsk od posiłków. W przeciwieństwie do Poole’a nie siedział w kwaterze: jeździł saniami na odległe o setki kilometrów placówki nad Dwiną i Wagą. Najważniejszym zadaniem było dla niego stworzenie armii rosyjskiej, która mogłaby kiedyś sama bronić północy, i z tego powodu poparł sprowadzenie do Archangielska generała Władimira Maruszewskiego. Szło to opornie. 11 grudnia zbuntował się świeżo sformowany pułk w Archangielsku. Ironside kazał ostrzelać koszary z moździerzy i bunt upadł. W swojej książce pisał, że ułaskawił skazanych na śmierć prowodyrów, ale świadkowie relacjonowali, że kilkunastu z nich rozstrzelali ich właśni koledzy.

Rozejm z Niemcami odebrał interwencji pierwotny sens, ale wojska nie mogły odpłynąć przed wiosną. Bolszewicy uderzyli zimą. W styczniu 1919 roku zmusili Amerykanów i Kanadyjczyków do opuszczenia Szenkurska nad Wagą, co zagroziło całemu frontowi. Ironside prosił o posiłki, ale dostał tylko dwa bataliony zabrane z Murmańska. Wiosną i latem w rosyjskich oddziałach szkolonych przez Brytyjczyków wybuchały kolejne bunty, w których mordowano oficerów, a w lipcu zbuntowany garnizon oddał bolszewikom Onegę. Ironside kazał rozstrzeliwać prowodyrów.

Latem 1919 roku rząd brytyjski postanowił się wycofać. Amerykanie i Kanadyjczycy odpłynęli w czerwcu, a na miejsce przybyły dwie brygady ochotników, które miały osłaniać ewakuację. W sierpniu Ironside przeprowadził nad Dwiną ostatnie natarcie, które miało odrzucić bolszewików przed odwrotem. Używano w nim m.in. nowej broni chemicznej zrzucanej z samolotów. 9 sierpnia przybył generał Henry Rawlinson, który objął ogólne dowództwo nad ewakuacją. Rosjanie, którzy zaufali sojusznikom, czuli się zdradzeni. Ironside wspominał rosyjskiego pułkownika, który rzucił mu na biurko swój brytyjski order, ale przyznawał też, że trudno mu było współczuć ludziom, którzy tak mało zrobili, by pomóc sami sobie. Pod koniec września 1919 roku ostatni Brytyjczycy opuścili Archangielsk. Ironside dostał za tę kampanię tytuł szlachecki i stopień generała majora, jako jeden z najmłodszych w armii.

Po wojnie

W 1920 roku nadzorował wycofanie wojsk rumuńskich z Węgier, a potem dowodził brytyjskimi siłami w północnej Persji. Pomógł wtedy wynieść na stanowisko dowódcy Perskiej Dywizji Kozackiej pułkownika Rezę Chana, przyszłego szacha Rezę Pahlawiego, i według większości historyków przynajmniej doradzał uczestnikom przewrotu z lutego 1921 roku. W latach 1922–1926 był komendantem kolegium sztabowego w Camberley i napisał książkę o bitwie pod Tannenbergiem. Popierał mechanizację armii. W 1939 roku, ku własnemu zaskoczeniu, został szefem Imperialnego Sztabu Generalnego. Nie poradził sobie w tej roli i w maju 1940 roku przeszedł na stanowisko dowódcy wojsk w kraju, a w lipcu odszedł. Został marszałkiem polnym, a w 1941 roku baronem Ironside of Archangel. Resztę życia spędził w Norfolk, gdzie pisał, między innymi wydaną w 1953 roku książkę o wyprawie archangielskiej. Zmarł w Londynie 22 września 1959 roku.

Ocena

Ironside’a pamięta się przede wszystkim jako nieudanego szefa sztabu z 1940 roku, co przesłoniło jego wcześniejsze dokonania. Jego rola w 4 Dywizji Kanadyjskiej i opowieść o Vimy opierają się w dużej mierze na jego własnych wspomnieniach. W Archangielsku zachował spokój, utrzymał przez zimę rozproszoną, wielonarodową i coraz mniej chętną do walki armię, a ewakuację przeprowadzono sprawnie. Krytycy zwracają uwagę, że w swojej książce pomijał niewygodne fakty, jak egzekucje buntowników, i że nie umiał, tak jak nikt przed nim, stworzyć na północy rosyjskiej armii zdolnej do samodzielnej walki.